Παρ’ όλο που συχνά δεν το αντιλαμβανόμαστε, κρίνουμε τους άλλους ανάλογα με το χρώμα του δέρματός τους, την εθνικότητα ή το φύλο τους. Σήμερα οι νευροεπιστήμονες επιχειρούν να εξηγήσουν γιατί έχουμε προκαταλήψεις και στερεότυπα.

Όλοι γνωρίζουμε περιστατικά επιθέσεων σε μετανάστες από μέλη ρατσιστικών ομάδων. Αλλά ας μην πάμε τόσο μακριά: σίγουρα θα έχετε βρεθεί σε συζήτηση όπου έχει ακουστεί η φράση «δε θέλω να συνεργαστώ με Αλβανό, δεν τους έχω εμπιστοσύνη», «αυτή η περιοχή είναι γεμάτη ξένους, πρόσεξε μη σε κλέψουν» ή «δε θα ήθελα ποτέ η κόρη μου να μπλέξει με μαύρο». Παράλληλα, πληθαίνουν οι θεωρίες περί «ανωτερότητας» των Ελλήνων, οι οποίες διαδίδονται μέσω τηλεοπτικών εκπομπών και βιβλίων για να βρουν ουκ ολίγους οπαδούς.

Και όλα αυτά συμβαίνουν σε μια χώρα που τις τελευταίες δεκαετίες έχει δεχτεί ένα μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα. Τα στατιστικά στοιχεία παρουσιάζουν τους μετανάστες να συνιστούν πλέον το 10% του συνολικού πληθυσμού. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με μελέτη του Μεσογειακού Παρατηρητηρίου Μετανάστευσης, μέχρι το 2004 υπολογιζόταν ότι είχαν ξεπεράσει το ένα εκατομμύριο άτομα (μαζί με τους ομογενείς). Και όσο αυξάνεται ο αριθμός των μεταναστών, τόσο φαίνεται να διογκώνεται και ο ρατσισμός, ιδιαίτερα απέναντι σε συγκεκριμένες εθνικότητες.

Ωστόσο, η περίπτωση της Ελλάδας δεν αποτελεί εξαίρεση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση κρούει τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με τη διάδοση του ρατσισμού, την ξενοφοβία, τον αντισημιτισμό, την περιθωριοποίηση των τσιγγάνων, την ισλαμοφοβία στη Γηραιά Ήπειρο. Δεδομένου ότι στον κόσμο όπου ζούμε διαρκώς πολλαπλασιάζονται οι μετακινήσεις πληθυσμών από το ένα κράτος στο άλλο, οι προκαταλήψεις που έχουν να κάνουν με την εθνικότητα και το χρώμα του δέρματος έρχονται πλέον στην ημερήσια διάταξη. Τι σημαίνει όμως προκατάληψη;

Το 1954 ο διάσημος Αμερικανός ψυχολόγος Γκόρντον Όλπορτ την όρισε ως «μια αντιπάθεια η οποία βασίζεται σε μια λανθασμένη και άκαμπτη γενίκευση». Ο Όλπορτ αντιμετώπιζε τη δημιουργία στερεότυπων ως χαρακτηριστικό του ανθρώπινου είδους. Υποστήριζε ότι, δεδομένου ότι η ζωή μας είναι τόσο σύντομη και ότι έχουμε τόσο έντονη την ανάγκη της προσαρμογής, πρέπει να οργανώνουμε και να κατηγοριοποιούμε τα αντικείμενα και τα υποκείμενα του κόσμου σε μεγάλες κατηγορίες, προκειμένου να εξελισσόμαστε μέρα με τη μέρα. Με άλλα λόγια, τα στερεότυπα λειτουργούν ως δομές οργάνωσης που επιτρέπουν στον εγκέφαλο να αναγνωρίσει αμέσως ένα αντικείμενο, συγκρίνοντάς το με άλλα αντικείμενα τα οποία έχουν κοινά χαρακτηριστικά. Πεποιθήσεις όπως «οι άντρες είναι καλύτεροι στα μαθηματικά», «οι Αλβανοί είναι κλέφτες», «οι Εβραίοι είναι φιλάργυροι» ή «οι γυναίκες δεν έχουν ηγετικές ικανότητες» αναπαράγονται στο συλλογικό ασυνείδητο, ακόμη κι αν είναι λανθασμένες.

Επανάληψη αρχέτυπων

Όποιος είναι εντελώς απαλλαγμένος από προκαταλήψεις, πρώτος το λίθο βαλέτω. Η Μαζαρίν Μπανατζί, ψυχολόγος από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η πλειονότητα των ανθρώπων, συμπεριλαμβανομένης της ίδιας, έχουν περισσότερες προκαταλήψεις από όσες φαντάζονται.

Στο πλαίσιο μιας σειράς πειραμάτων με φοιτητές, διαπίστωσε ότι μια περιοχή του εγκέφαλου που σχετίζεται με το φόβο ενεργοποιούνταν σε λευκούς σπουδαστές πιο έντονα όταν τους έδειχναν πρόσωπα μαύρων παρά όταν τους έδειχναν ανθρώπους της δικής τους φυλής. Το πιο εκπληκτικό είναι ότι τα οπτικά ερεθίσματα γίνονταν αντιληπτά μόνο από το υποσυνείδητο των φοιτητών, καθώς οι εικόνες των εγχρώμων προσώπων προβάλλονταν για κλάσματα του δευτερολέπτου ανάμεσα σε άλλες φωτογραφίες. Παρ’ όλα αυτά, οι εγκέφαλοί τους αντιδρούσαν ξεκάθαρα στις «εικόνες-φαντάσματα».

Όμως, όταν οι φοιτητές παρατηρούσαν για αρκετή ώρα τα πρόσωπα ανθρώπων διαφορετικής φυλής και το ερέθισμα προλάβαινε να καταγραφεί στη συνείδησή τους, η συμπεριφορά του εγκεφάλου τους ήταν πολύ διαφορετική. «Το συνείδητό μας μπορεί να μας απελευθερώσει από τις προκαταλήψεις του υποσυνείδητου», εξηγεί η ψυχολόγος.

Γυναίκες, μαύροι, γκέι...

Η Μπανατζί, για να ανακαλύψει κρυμμένες προκαταλήψεις, χρησιμοποίησε ως εργαλείο το Τεστ Υποσυνείδητων Συσχετισμών (Implicit Association Test, IAT). Αν θέλετε να «τεστάρετε» κι εσείς τον εαυτό σας, μπορείτε να κάνετε «κλικ» στο http://implicit.harvard.edu/.

Η ειδικός, αφού ανέλυσε τις απαντήσεις πάνω από δύο εκατομμυρίων συμμετεχόντων από όλο τον κόσμο, συμπέρανε ότι οι ενστικτώδεις προκαταλήψεις μας αφορούν κυρίως ανθρώπους διαφορετικής φυλής, τις γυναίκες, τους ομοφυλόφιλους και τους ηλικιωμένους. Προς μεγάλη της έκπληξη, οι διακρίσεις που σχετίζονται με την ηλικία είναι οι συχνότερα εμφανιζόμενες ανάμεσα στα 8 και στα 68 χρόνια μας. «Η έννοια “γέρος” είναι σχετική και σημαίνει “πιο ηλικιωμένος από εμένα”», λέει η ερευνήτρια. Η γήρανση έχει συνδεθεί στο μυαλό μας με αρνητικά χαρακτηριστικά, όπως τη φθορά του δέρματος, τη μείωση της δύναμης και της ευλυγισίας, την εξασθένηση των νοητικών ικανοτήτων.

Το πιο ανησυχητικό συμπέρασμα της έρευνας; Οι περισσότεροι άνθρωποι δε νιώθουν άσχημα για προκαταλήψεις τέτοιου τύπου, όπως νιώθουν για τα ρατσιστικά στερεότυπά τους. Όσον αφορά τις προκαταλήψεις σχετικά με το φύλο, το 80% των ερωτηθέντων συνδέει τους άντρες με την έννοια «δουλειά», ενώ τις γυναίκες με την έννοια «οικογένεια».

Παρεμβαίνουν σε αναμνήσεις

Το τεστ, που χρησιμοποιείται από το 1998 και στο οποίο συμμετέχουν κάθε εβδομάδα μέσω του διαδικτύου 15.000 άνθρωποι, έχει οδηγήσει στο εξής συμπέρασμα: πολλές φορές όχι μόνο δε λένε αυτό που πιστεύουμε, αλλά ούτε καν γνωρίζουμε ότι το πιστεύουμε. Η μελέτη επιχειρεί να αναδείξει τις διαφορές ανάμεσα στο συνειδητό και το υποσυνείδητο.

Παρ’ όλο που οι περισσότερες προκαταλήψεις είναι υποσυνείδητες, μπορεί να μας επηρεάσουν στη λήψη αποφάσεων. Επιπλέον, πρόσφατες έρευνες αποκαλύπτουν ότι τα στερεότυπά μας μπορούν να διαστρεβλώσουν την αντίληψή μας για τα γεγονότα και να αλλοιώσουν τις αναμνήσεις μας. Μπορούν, επίσης, να καθορίσουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε διφορούμενες πράξεις, ανάλογα με τη φυλή, το φύλο και την ηλικία εκείνου που τις έκανε.

Το γεγονός ότι οι προκαταλήψεις έχουν τις ρίζες τους στο μακρινό παρελθόν φαίνεται να μην επιδέχεται αμφισβήτηση. Οι ειδικοί βεβαιώνουν ότι είναι δύσκολο να διαγράψουμε, μετά από χιλιάδες χρόνια εξέλιξης, το φόβο του ανθρώπου προς το άγνωστο, που τον ωθεί είτε να τραπεί σε φυγή είτε να τον πολεμήσει για την ασφάλειά του ή για τη διεκδίκηση υλικών αγαθών. «Η ικανότητά μας να κρίνουμε σωστά τους άλλους και να αντιδρούμε ανάλογα είναι θεμελιώδης για την επιβίωσή μας», εξηγεί ο Αμερικανός ψυχολόγος Ντέιβιντ Ντεστένο.

Μια ομάδα πρέπει να συνεργαστεί για να διαφυλάξει την ιδιοκτησία της, οπότε οι άλλοι μετατρέπονται αυτομάτως σε ανταγωνιστές ή εχθρούς. Έτσι, γεννώνται συναισθήματα όπως ο θυμός ή η απόρριψη, από τη στιγμή που ερχόμαστε σε επαφή με άτομα ξένα προς την ομάδα. «Όταν υφίσταται η απειλή μιας διαμάχης, το διαφορετικό είναι συνώνυμο με το κακό», λέει ο Ντεστένο.

Ο Στίβεν Νιούμπεργκ, καθηγητής ψυχολογίας του Πανεπιστημίου της Αριζόνα, συμπληρώνει: «Δυστυχώς, οι ψυχολογικές προδιαθέσεις μας δεν εναρμονίζονται πάντα με τους πραγματικούς κινδύνους. Μπορεί να αντιδράσουμε αρνητικά απέναντι σε συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων ακόμη κι αν εκείνες δε συνιστούν αληθινή απειλή». Ωστόσο, ο Νιούμπεργκ επιμένει ότι, αν και οι προκαταλήψεις έχουν εξελικτικές ρίζες, αυτό δε σημαίνει ότι δεν μπορούμε να τις ελέγξουμε. «Ο τρόπος σκέψης μας, τα συναισθήματά μας, η συμπεριφορά μας είναι αποτελέσματα σύνθετων αλληλεπιδράσεων ανάμεσα σε βιολογικές προδιαθέσεις και επίκτητες εμπειρίες», υποστηρίζει ο ψυχολόγος.

Η εξέλιξη μας προδιαθέτει να έχουμε προκαταλήψεις. Όμως, το περιβάλλον όπου ζούμε «είναι τελικά εκείνο που καθορίζει τις ομάδες των ανθρώπων προς τους οποίους θα είμαστε προκατειλημμένοι και τη συμπεριφορά μας απέναντί τους», προσθέτει ο Νιούμπεργκ.

«Παιδιά» ενός κατώτερου θεού

Το ανησυχητικό είναι όταν οι προκαταλήψεις εκδηλώνονται μέσα από βίαιες πράξεις. Χαρακτηριστικό –και δυστυχώς όχι σπάνιο– περιστατικό ήταν στα τέλη του περασμένου Νοεμβρίου η επίθεση μιας ομάδας ρατσιστών σε Πακιστανούς μετανάστες στο Αιγάλεω, από τους οποίους οι 4 τραυματίστηκαν σοβαρά. Οι νευροεπιστήμονες κατάφεραν να δώσουν μια ερμηνεία για τέτοιες παραβατικές συμπεριφορές: ο εγκέφαλός μας ταξινομεί τις περιθωριακές ομάδες σε κατώτερη κλίμακα σε σχέση με τους υπόλοιπους ανθρώπους. Η συγκεκριμένη «απ-ανθρωποποίηση» εξηγεί γιατί, όταν τους σκεφτόμαστε, δεν ενεργοποιείται μια περιοχή του εγκεφάλου γνωστή ως μεσαίος μετωπιαίος φλοιός, η οποία αναλαμβάνει δράση κάθε φορά που σκεφτόμαστε τον εαυτό μας ή άλλους ανθρώπους. Στο συγκεκριμένο συμπέρασμα κατέληξαν οι Λαζάνα Χάρις και Σουζάν Φίσκε από το Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Πρίνστον στο Νιου Τζέρσεϊ.

Οι ψυχολόγοι υπέβαλαν 24 φοιτητές σε ένα πείραμα. Τους έδειξαν φωτογραφίες ατόμων από διάφορες κοινωνικές ομάδες, μεταξύ αυτών ολυμπιακούς αθλητές, στελέχη επιχειρήσεων, ηλικιωμένους και τοξικομανείς, οι οποίες παρεμβάλλονταν ανάμεσα σε εικόνες διαφορετικών αντικειμένων. Οι ερευνήτριες παρατηρούσαν τα συναισθήματα –περηφάνια, ζήλια, συμπόνια, απέχθεια– που προκαλούσαν οι φωτογραφίες στους νέους και ανέλυαν τη δραστηριότητα του μεσαίου μετωπιαίου φλοιού. Παραδόξως, το συγκεκριμένο εγκεφαλικό τμήμα παρέμενε απαθές απέναντι στις εικόνες περιθωριοποιημένων ανθρώπων. Οι επιστήμονες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι, παρ’ όλο που οι φοιτητές θεωρούσαν τα μέλη κάποιων κοινωνικών ομάδων απλώς περιθωριακά, ο εγκέφαλός τους τα αντιμετώπιζε ως κατώτερα από ανθρώπους. Το κλειδί για να απαλλαγούμε από τις προκαταλήψεις ίσως να κρύβεται σε αυτούς τους νευρώνες.

Επιλεκτική φαιά ουσία

Η Μαζαρίν Μπανατζί μαζί με το συνεργάτη της, τον καθηγητή ψυχολογίας Τζέισον Μίτσελ, συνέκριναν την εγκεφαλική δραστηριότητα διαφορετικών υποκειμένων ενώ εκείνοι σκέφτονταν ανθρώπους διαφορετικής ή ίδιας πολιτικής ιδεολογίας. Έτσι, ανακάλυψαν ότι σε κάθε περίπτωση ενεργοποιούνταν δύο διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου. Όταν οι εθελοντές σκέφτονταν ανθρώπους με παρόμοιες πεποιθήσεις, ενεργοποιούνταν η κοιλιακή περιοχή του μεσαίου προμετωπιαίου φλοιού. Όταν σκέφτονταν ανθρώπους με αντίθετες απόψεις, ενεργοποιούνταν η νωτιαία ζώνη, σύμφωνα με άρθρο των ψυχολόγων που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Neuron.

Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι, για να περιορίσουμε τις προκαταλήψεις, θα έπρεπε να δώσουμε έμφαση στις ομοιότητες ανάμεσα σε διαφορετικές ομάδες ανθρώπων, παραμερίζοντας τις διαφορές τους.

Όμως, από κάποια ηλικία και μετά η απελευθέρωσή μας από ένα στερεότυπο μπορεί να αποδειχτεί δύσκολη υπόθεση. Τουλάχιστον αυτό προκύπτει από μελέτη του Γουίλιαμ φον Χίπελ, καθηγητή ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Οχάιο. Ο επιστήμονας βεβαιώνει ότι οι ενήλικες χάνουν σταδιακά την ευελιξία τους και την προσήνειά τους. «Πολλοί ηλικιωμένοι θέλουν να αφήσουν στην άκρη τις προκαταλήψεις τους, αλλά έχουν χάσει τη νοητική ικανότητα που τους επιτρέπει να είναι πιο ανεκτικοί», επισημαίνει ο Χίπελ. Επίσης, η ικανότητα να ελέγχουμε την ανεκτικότητά μας προς τους άλλους εξασθενεί και σε νεότερες ηλικίες, όταν για παράδειγμα καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε καταστάσεις κόπωσης ή στρες.

Κουραστικό να είσαι ανοιχτόμυαλος!

Τελικά μπορούμε να πολεμήσουμε το ρατσισμό; Η Αμερικανίδα νευροεπιστήμονας Τζένιφερ Ρίτσεσον είναι πεπεισμένη ότι οι ρατσιστικές πράξεις μπορούν να γίνουν παρελθόν με τη βοήθεια ενός εγκεφαλικού σκάνερ.

Η Ρίτσεσον έφτασε σε αυτό το συμπέρασμα αφού διεξήγαγε μια σειρά πειραμάτων. Κατά τη διάρκειά τους παρατήρησε ότι οι άνθρωποι που έχουν ρατσιστικές προκαταλήψεις πρέπει να καταβάλουν επιπλέον προσπάθεια για να επικοινωνήσουν με άτομα διαφορετικής φυλής, γεγονός που τους εξασθενεί νοητικά. «Προφανώς, ο μετωπιαίος λοβός τους βρίσκεται σε υπερδιέγερση για να ελέγξει τις προκαταλήψεις τους. Κι αυτό γιατί στο σύγχρονο πολυπολιτισμικό κόσμο δε μας βγαίνει σε καλό να εκδηλώνουμε τις προκαταλήψεις μας», εξηγεί η Ρίτσεσον. Τα πρώτα αποτελέσματα των ερευνών της, που δημοσιεύτηκαν στο αμερικανικό έντυπο Nature Neuroscience το 2003, ήταν αμφιλεγόμενα: πρότειναν τη χρήση ενός εγκεφαλικού σκάνερ κατά τις διαδικασίες επιλογής ενόρκων ή υποψηφίων αστυνομικών, με στόχο να αποκλειστούν οι ρατσιστές.

Ο Τρέβορ Φίλιπς, πρόεδρος της Βρετανικής Επιτροπής Φυλετικής Ισότητας, θεωρεί ενδιαφέρουσα αυτή τη μελέτη, όμως υποστηρίζει ότι δε θα είχε νόημα να χρησιμοποιήσουμε αυτή τη μέθοδο για να εντοπίσουμε τυχόν προκαταλήψεις. «Πολλοί άνθρωποι με ρατσιστικές αντιλήψεις αντιμετωπίζουν απόλυτα σωστά τους γύρω τους», εξηγεί.

Όπως έλεγε και ο Έντουαρντ Μάροου, μια από τις σπουδαίες προσωπικότητες της δημοσιογραφίας κατά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, διάσημος για την εντιμότητα και την ακεραιότητά του: «Κανένας δεν μπορεί να απελευθερωθεί εντελώς από τις προκαταλήψεις του, μπορούμε όμως να τις αναγνωρίσουμε».