Οι ιστορικοί και οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν τη μοριακή βιολογία για να αποκαλύψουν τα μυστήρια του παρελθόντος. Οι ανακαλύψεις τους μας διαφωτίζουν για την προϊστορία και την ιστορία μας.

Τα γονίδια λένε την προιστορία

Η μελέτη των γενετικών μεταλλάξεων μας δίνει σήμερα τη δυνατότητα ανασυγκρότησης των βαθμών συγγενείας μεταξύ ατόμων και πληθυσμών. Με το πέρασμα του χρόνου τα γονίδια συσσωρεύουν με σταθερό ρυθμό μικρές αλλαγές (μεταλλάξεις). Όσο μεγαλύτερη είναι η γενετική διαφορά ανάμεσα σε δύο άτομα τόσο πιο μακρινός είναι ο κοινός πρόγονος από τον οποίο προέρχονται. Πολύτιμο για τέτοιες έρευνες είναι το μιτοχονδριακό DNA που κληρονομείται αποκλειστικά από τη μητέρα. "Συγκρίνοντας τα 16.500 «γράμματα» που συνθέτουν το γονιδίωμα των μιτοχονδρίων του ανθρώπου και του χιμπατζή -εκείνο που κληρονομείται μόνο από τη μητέρα στη μητρική γραμμή τόσο του ανθρώπου όσο και του χιμπατζή-, οι ερευνητές ανακάλυψαν 55 διαφορετικά «γράμματα». Γνωρίζοντας το ρυθμό των μεταλλάξεων, υπολόγισαν ότι οι τύχες αυτών των δύο ειδών χωρίστηκαν πριν από περίπου πέντε εκατομμύρια χρόνια", εξηγεί ο Γκουίντο Μπαρμπουτζάνι, καθηγητής γενετικής στο πανεπιστήμιο της Φεράρα.

Αντίθετα, μεταξύ του Homo sapiens sapiens και του ανθρώπου του Νεάντερταλ υπάρχουν 27 διαφορετικά "γράμματα" και η διαφοροποίηση ήταν πολύ πιο πρόσφατη. Έτσι υπολογίζουν ότι ο Homo sapiens sapiens εμφανίστηκε πριν από περίπου 180.000 χρόνια. Η γενετική μάς επιτρέπει επίσης ν’ ακολουθήσουμε την πορεία των μεταναστεύσεων. "Η μετακίνηση ενός ολόκληρου πληθυσμού είναι σπάνιο φαινόμενο. Συνήθως ένα τμήμα παραμένει στον τόπο καταγωγής. Έτσι ανατρέχουμε στους τοπικούς γενετικούς τύπους κι ακολουθούμε τις μεταναστεύσεις", εξηγεί ο κ. Σφόρτσα. Χάρη σ’ αυτή την τεχνική γνωρίζουμε ότι ο Homo sapiens γεννήθηκε στην Αφρική, νότια της Σαχάρας, και ότι όλοι οι άνθρωποι της Γης κατάγονται από έναν κοινό πρόγονο. "Ονομάζουμε Εύα τη γυναίκα η γενεά της οποίας συνεχίζεται χωρίς διακοπή έως τις μέρες μας. Δεν ήταν η μοναδική γυναίκα του καιρού της, αλλά οι γενεές των υπόλοιπων γυναικών εξαφανίστηκαν", εξηγεί η Ρεβέκα Καν, καθηγήτρια γενετικής στο UCLA του Μπέρκλεϊ. Αυτό το γεγονός αποτελεί ένδειξη κάποιας καταστροφής που έφερε τον άνθρωπο κοντά στην εξαφάνιση.

Όλοι οι άνθρωποι ήμαστε συγγενείς

Τα έξι δισεκατομμύρια άνθρωποι που κατοικούν σήμερα στη Γη συγγενεύουν στενά, ενώ οι γορίλες που ζουν σε ένα και μόνο αφρικανικό λόφο έχουν μικρότερο βαθμό συγγένειας, άρα διαφορετική γενετική κληρονομιά. Η γενετική τους διαφοροποίηση είναι διπλάσια σε σχέση μ’ εκείνη των έξι δις ανθρώπων που ζουν στον πλανήτη. Από γενετικής άποψης όλοι οι άνθρωποι είναι τόσο όμοιοι μεταξύ τους, ώστε οι ειδικοί πιστεύουν ότι πριν από 100 ή 200.000 χρόνια οι πρόγονοί μας αποδεκατίστηκαν από κάτι που παραλίγο να τους εξαφάνιζε -ίσως κάποια κλιματολογική αλλαγή ή επιδημία. Το βέβαιο είναι ότι δεν επιβίωσαν πάνω από 10 με 20.000 άτομα. Ένα μέρος τους εγκατέλειψε την Αφρική, μετακινήθηκε αργά, προχωρώντας περίπου ένα χιλιόμετρο το χρόνο, και σταδιακά κατέκλυσε τη Γη. Έτσι, κάθε άνθρωπος προέρχεται απ’ αυτούς τους Αφρικανούς και απέχει γενετικά ελάχιστα από τα άλλα μέλη του είδους του. Πριν από περίπου 35.000 χρόνια ο Homo sapiens sapiens, κυνηγός-τροφοσυλλέκτης, έφτασε στην Ευρώπη όπου ήδη κατοικούσε ο άνθρωπος του Νεάντερταλ και με τον οποίο συνυπήρξε για περίπου 10.000 χρόνια. Είμαστε άραγε απόγονοι και των δύο; Μάλλον όχι. Ο Σβάντε Πάαμπο, από το Ινστιτούτο Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Μαξ Πλανκ της Λειψίας (Γερμανία), δε βρήκε ίχνη μιτοχονδριακού DNA του Νεάντερταλ στο σύγχρονο άνθρωπο.

Μακρινοί συγγενείς με τους Νεάντερταλ

Ποιοι είναι άραγε οι πρόγονοι των Ευρωπαίων; Ο Μπράιαν Σάικς, από το Ινστιτούτο Μοριακής Ιατρικής του πανεπιστημίου της Οξφόρδης (Αγγλία), βασισμένος στις τελευταίες ανακαλύψεις των πληθυσμιακών γενετιστών, έγραψε ένα επιστημονικό βιβλίο σε μορφή μυθιστορήματος για τις εφτά Εύες της Ευρώπης. Όμως πόση σχέση έχουν οι σημερινοί Ευρωπαίοι με τους πρώτους ανθρώπους που κατοίκησαν την ήπειρό μας; "Η εξέταση του μιτοχονδριακού DNA αποκάλυψε ότι το 80% του ευρωπαϊκού πληθυσμού προέρχεται από τους αυτόχθονες κατοίκους της Παλαιολιθικής εποχής και μόνο το 20% από τους ανθρώπους της Νεολιθικής εποχής που ήρθαν στην Ευρώπη από την Εγγύς Ανατολή", μας πληροφορεί η κα. Κουβάτση, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. "Το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξαν οι έρευνες ενός δικτύου ερευνητικών εργαστηρίων, του οποίου είμαστε μέλη, είναι ότι η γενετική δομή των σημερινών Ευρωπαίων διαμορφώθηκε από τρία μεταναστευτικά κύματα. Τα δύο πρώτα συντελέστηκαν κατά την Παλαιολιθική εποχή, στη διάρκεια των παγετώνων, και το τρίτο, που προερχόταν από την Ανατολή, κατά τη διάρκεια της Νεολιθικής εποχής.

Όσο για εμάς τους Έλληνες, η παλαιολιθική μας προέλευση υπερτερεί κατά 70% σε σχέση με τη νεολιθική, πράγμα που σημαίνει ότι το ποσοστό είναι χαμηλότερο από εκείνο των υπόλοιπων Ευρωπαίων. Απ’ αυτό συμπεραίνουμε ότι κατά τη Νεολιθική εποχή υπήρξαν έντονες μεταναστεύσεις από την Εγγύς Ανατολή προς την Ελλάδα, αλλά και το αντίστροφο, όπως δείχνουν τα γενετικά δεδομένα". Και καταλήγει: "Οι μεταναστεύσεις εξηγούν επίσης και τη μεγάλη ομοιότητα του μιτοχονδριακού DNA των Ελλήνων και των Ιταλών, ειδικότερα των κατοίκων της Νότιας Ιταλίας". Οι μόνοι απευθείας απόγονοι των κατοίκων της Παλαιολιθικής εποχής φαίνεται να είναι οι Βάσκοι και ορισμένοι πληθυσμοί των Άλπεων. Οι Βάσκοι καταλαμβάνουν ακόμα και σήμερα τη γεωγραφική περιοχή που κατείχαν κατά την Ανώτερη Παλαιολιθική εποχή οι πρόγονοί τους Κρο-Μανιόν, εκείνοι που ζωγράφισαν τα σπήλαια του Λασκό και της Αλταμίρα. Διαφοροποιούνται σημαντικά από τους κατοίκους της υπόλοιπης Ευρώπης τόσο στη γλώσσα όσο και στις ομάδες αίματος. Αυτό το γεγονός ευνόησε η απομόνωσή τους στις κοιλάδες των Πυρηναίων.

Στο ίδιο άρθρο:

Οι εφτά Ευρωπαίες Εύες

Τα μυστήρια της ιστορίας

Από το τεύχος Νο 25, Μάρτιος 2002, σελ 60-66